Türkiye’de 2008’de yüzde 31,2 olan toplam tütün kullanım oranı 2025’te yüzde 33,2’ye yükseldi. Bu periyot aralığında erkeklerde tütün kullanım oranı yüzde 47,9’dan yüzde 46’ya gerilerken, bayanlarda tütün kullanımı 17 yılda yüzde 35 artarak yüzde 15,2’den yüzde 20,6’ya çıktı.

Erkeklerde tütün kullanım oranı 2012’de yüzde 41,5, 2014’te yüzde 47,4 olarak kaydedildi.

Tüm ölümlerin yüzde 67,3’ü sigarayla direkt ilişkili

Tütün kullanımının, dünyadaki kronik hastalıkların yaklaşık yüzde 25’inden ve akciğer kanserlerinin yüzde 90’ından sorumlu olduğu biliniyor. Dünyada her yıl 7 milyon kişi tütün sebebiyle hayatını kaybederken, bu ölümlerin 1,6 milyonu pasif etkilenimden kaynaklanıyor.

Türkiye’de ise 25 bini pasif etkilenim kaynaklı olmak üzere, her yıl yaklaşık 125 bin kişi tütün sebebiyle hayatını kaybediyor.

Türkiye, erkeklerde akciğer kanseri sıklığı ve buna bağlı ölümlerde dünyada birinci sırada yer alıyor. 2024 datalarına nazaran, tüm ölümlerin yüzde 67,3’ü sigarayla direkt bağlantılı olan sirkülasyon, tümör ve teneffüs sistemi hastalıklarından kaynaklanıyor.

Tütün dumanına maruz kalmak, sırf tütün eseri kullananları değil, birebir ortamı paylaşan çocukları, gençleri, aileleri ve çalışanları da etkiliyor.

Bu maruziyet, kalp ve damar hastalıkları, teneffüs sistemi hastalıkları ve akciğer kanseri başta olmak üzere önemli sıhhat sıkıntılarıyla ilişkilendiriliyor.

Tütünle Mücadele Timleri 1 milyondan fazla vatandaşa ulaştı

Sağlık Bakanlığınca tüm il ve ilçelerde faaliyete geçirilen Tütünle Mücadele Timleri ve Mobil Sigara Bırakma Poliklinikleri, tütünle çabayı aktifleştirmek, farkındalık oluşturmak ve sigarayı bırakmak isteyen vatandaşları tabiplerle buluşturmak hedefiyle çalışmalar yürütüyor.

1 Eylül 2025’ten itibaren oluşturulan timler, bugüne kadar 1 milyondan fazla vatandaşa ulaşarak, tütün dumanından pasif etkilenim konusunda bilgilendirme yaptı.

Sigarayı bırakmak isteyen vatandaşlara da Mobil Sigara Bırakma Polikliniklerinde danışmanlık hizmeti sunuldu.

Dumansız hava alanı kapsamında çapraz kontroller başlatıldı

Başta tütün eseri kullanmayanlar olmak üzere toplumun tamamının sıhhatini müdafaaya yönelik Dumansız Hava Sahası uygulaması kapsamında rehberlik, bilgilendirme, farkındalık ve kontrol çalışmaları sürdürülüyor.

Kontrollerin aktifliğini ve uygulamada standardizasyonu güçlendirmek gayesiyle iller arası işbirliği artırılarak çapraz kontroller başlatıldı.

Alanda yürütülen çalışmalarla vatandaşlara pasif etkilenimin ziyanları ve dumansız ortamların değeri anlatılıyor.

Vatandaşlardan gelen bildirimler kıymetlendirilerek tütün kontrol gruplarınca müdahale ediliyor.

Çocuk ve gençlerin tütün eserlerinden korunmasına yönelik eğitimler yürütülüyor

2024-2028 Tütün Kontrolü Strateji Belgesi ve Eylem Planı’nda, “Çocuk ve Gençlerin Tütün Ürünleri Kullanımından Korunması ve Ulaşabilirliğinin Engellenmesi” başlığı yer alıyor.

Bu kapsamda öğrenci, öğretmen ve velilere yönelik gözetici ve önleyici eğitimler, Milli Eğitim Bakanlığı, Türkiye Yeşilay Cemiyeti, Sağlık Bakanlığı, Yükseköğretim Kurulu (YÖK), üniversiteler ile Gençlik ve Spor Bakanlığı işbirliğinde yürütülüyor.

Üniversiteler için “Dumansız Kampüs” rehberi hazırlandı

Üniversitelerde ulusal seviyede “Dumansız Kampüs” uygulamasının hayata geçirilmesi için Türkiye Yeşilay Cemiyeti ve YÖK işbirliğinde kriter seti, uygulama asılları ve rehber hazırlandı.

Uygulamayla üniversite yerleşkelerinde sigara bırakma hizmetlerinin sunulması, kapalı ve açık alanlarda tütün eseri kullanım alanlarının sınırlanması ve tütün eserlerinin görünürlüğünün önlenmesi amaçlanıyor.

Bu çalışmalarla tütün sanayisinin maksat kitlesindeki gençlerin korunmasına yönelik uygulamaların güçlendirilmesi hedefleniyor.

Her türlü kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında vazifeli ve yetkili olanlar; bu kaynakların tesirli, ekonomik, verimli ve hukuka uygun olarak elde edilmesinden, kullanılmasından, raporlanmasından ve berbata kullanılmaması için gerekli tedbirlerin alınmasından sorumludur. Bu sorumluluğun bir gereği olarak; kamu idaresinin faaliyetleri, işlevleri, plan ve amaçları hakkında eksiksiz bilginin yönetilenlere sunulması sonucunda bu bilginin kıymetlendirilmesi ve denetlenmesiyle kamuda tesirlilik sağlanabilecektir.

Milli Eğitim Bakanlığı İç Denetim Birimi Başkanlığının üretmiş olduğu kontrol raporları yıllık faaliyet raporları aracılığıyla ilgililere sunulmaktadır.

Milli Eğitim Bakanlığı iç denetim faaliyetleri; Bakanlığın idare ve denetim yapılarının risk idaresi, yönetişim ve denetim süreçlerinin tesirliliğini pahalandırmak ve geliştirmek istikametinde sistematik bir yaklaşımla ve genel kabul görmüş kontrol standartlarına uygun olarak gerçekleştirilmektedir.

Fakat, Milli Eğitim Bakanlığı İç Denetim Birimi Başkanlığınca her yıl hazırlanan İç Kontrol Raporları yıllardır internet sitesinde yayınlanmamaktadır.

Milli Eğitim Bakanlığı İç Denetim Birimi Başkanlığının internet sitesinde yer alan “duyurular” kısmı bile siteden bir kaç gün evvel kaldırıldı.

Milli Eğitim Bakanlığı İç Denetim Yönergesinin “Raporlama” başlıklı 41. hususunda;

“Raporlama

MADDE 41- (1) Raporların düzenlenmesi, ilgili mercilere sunulması, sonuçların takibi ve öteki konular Kamu İç Kontrol Rehberi çerçevesinde yürütülür.

(2) Raporlarda sözler; tam, gerçek, açık, anlaşılır, öz ve yapan olarak yazılır.

(3) İç kontrol raporları, Liderin müsaadesi olmaksızın Bakanlık dışına verilemez.

(4) Kontrol ve danışmanlık raporunun sonuçları ve yapılan süreçler Lider tarafından izlenir.

(5) Düzenlenen raporların birer örneği Başkanlıkta saklanır. Raporlar, yetkisiz bireylerin erişimini engellemek için saklılık içinde koruma edilir.” kararları bulunmaktadır.

Her ne kadar “İç kontrol raporları, Liderin müsaadesi olmaksızın Bakanlık dışına verilemez.” ve “Raporlar, yetkisiz şahısların erişimini engellemek için kapalılık içinde koruma edilir.” kararları yer alsa da bu kararlar, İç Denetçilerin Çalışma Yol Ve Temelleri Hakkındaki Yönetmeliğinin iç kontrolde “kurum dışına kâfi teminatın verilmesi” aslına terstir.

Ayrıca “Yönergeler” Yönetmeliklere alışılmamış olamaz.

Normlar hiyerarşisinde alt seviyedeki normların, yürürlüklerini üst seviyedeki normlardan aldığı kuşkusuzdur. Normlar hiyerarşisinin en üstünde kozmik hukuk prensipleri ve Anayasa bulunmakta ve daha sonra gelen kanunlar yürürlüğünü Anayasa’dan, tüzükler yürürlüğünü kanunlardan, yönetmelikler ise yürürlüğünü kanun ve tüzüklerden, genelgeler ve yönergeler ise yönetmelik, tüzük ve kanunlardan almaktadır. Münasebetiyle; bir normun, kendisinden daha üst pozisyonda bulunan ve desteğini oluşturan bir norma alışılmamış yahut bunu değiştirici nitelikte bir karar getirmesi mümkün bulunmamaktadır.

İdare hukukunda normlar hiyerarşisinde yönetmeliklerden sonra gelen düzenleyici süreçlerden olan yönergeler, genelgeler, kılavuzlar ve genel yazılar, bir yönetmeliğe yahut üst hukuk normuna dayalı olarak hazırlanır. Yönergeler, genelgeler, kılavuzlar ve genel yazılar ile yönetmelik ve/veya üst hukuk normu kararlarının açıklık getirilmek suretiyle uygulamaya geçirilmesi amaçlanır.

Milli Eğitim Bakanlığı İç Denetim Yönergesi ile iç kontrolde “kurum dışına kâfi teminatın verilmesi” aslını ortadan kaldırması, bu temele, kısıtlama ve sınırlama getirmesi hukuken mümkün değildir.

Zira, İç Denetçilerin Çalışma Tarz Ve Temelleri Hakkındaki Yönetmeliğinin “İç kontrol faaliyetinin amacı” başlıklı 5. unsuru 3. fıkrasındaki kararlara nazaran, İç Kontrolde objektif garanti sağlanması, kurumun risk idaresi ile denetim ve idare süreçlerinin faal bir formda işlediğine, üretilen bilgilerin doğruluğuna ve tamlığına, faaliyetlerin tesirli, ekonomik, verimli ve mevzuata uygun bir formda gerçekleştirildiğine, varlıklarının korunduğuna dair kurum içine ve kurum dışına kâfi garantinin verilmesi için Milli Eğitim Bakanlığı İç Denetim Birimi Başkanlığının internet sitesinde bugüne kadar yapılan tüm İç Denetim Raporlarının yıllara göre yayınlanmasını bekliyoruz.

Ahmet KANDEMİR