Türkiye’de Yükseköğretim Şürası sebep yapılmıyor?

Türkiye’de yükseköğretim sistemi son yıllarda değerli bir büyüme ve dönüşüm sürecinden geçmektedir. Üniversitelerin ülke geneline yayılması, yükseköğretime erişimin artması, yeni akademik programların açılması, dijitalleşme, yapay zeka, milletlerarasılaşma ve iş gücü piyasasının değişen beklentileri, üniversitelerin misyon ve sorumluluklarını da değerli ölçüde değiştirmiştir.

Bugün ülkemizin her ilinde en az bir üniversite bulunmaktadır. Yükseköğretim artık sırf büyükşehirlerdeki esaslı üniversitelerin faaliyet alanı olmaktan çıkmış; Anadolu’nun çabucak her bölgesinde toplumsal, ekonomik, kültürel ve bilimsel kalkınmanın değerli bir ögesi haline gelmiştir.

Ancak bu büyüme beraberinde yanıtlandırılması gereken kıymetli soruları da getirmiştir.

Üniversitelerimizin akademik insan kaynağı kâfi midir? Yeni açılan programlar ülkemizin gereksinimleriyle ne ölçüde örtüşmektedir? Üniversite mezunlarının istihdam problemine nasıl tahlil bulunacaktır? Akademik çalışanın meslek süreçleri, idari işçinin çalışma şartları, üniversitelerin mali yapıları ve yükseköğretimde kalite garantisi nasıl geliştirilecektir?

Bütün bu soruların sırf merkezi idari kararlarla değil, yükseköğretimin bütün paydaşlarının görüş ve teklifleriyle ele alınması gerekmektedir.

İşte tam da bu sebeple Türkiye’nin kapsamlı bir Yükseköğretim Şürasına gereksinimi bulunmaktadır.

2021 YILINDA I. YÜKSEKÖĞRETİM ŞÜRASI DUYURULMUŞTU!

Hatırlanacağı üzere, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı tarafından 2 Temmuz 2021 tarihinde kamuoyuna yapılan açıklamayla Türkiye’de birinci sefer bir Yükseköğretim Şürası düzenleneceği duyurulmuştu. Devrin YÖK Başkanı Prof. Dr. M. A. Yekta Saraç tarafından başlatılan çalışma kapsamında, yükseköğretimin şimdiki problemlerinin geniş iştirakle ele alınması ve üzerinde uzlaşılan tekliflerin YÖK’e sunulması hedeflenmişti.

Şüranın gündeminin de ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri doğrultusunda belirlenmesi öngörülmüştü. Bu emelle yükseköğretimin paydaşlarından görüş ve teklifler talep edilmiş, birinci şüranın Kasım 2021’de gerçekleştirilmesi planlanmıştı.

Söz konusu teşebbüs, yükseköğretimin geleceğinin ortak akılla şekillendirilmesi açısından değerli ve değerli bir adımdı. Ancak daha sonra YÖK Başkanlığında misyon değişikliği yaşanmış, Prof. Dr. Yekta Saraç’ın akabinde Prof. Dr. Erol Özvar misyona başlamıştı.

Ne yazık ki 2021 yılında kamuoyuna duyurulan I. Yükseköğretim Şürası gerçekleştirilemedi.

radan geçen beş yılı aşkın mühlet içerisinde yükseköğretimin problemleri değişmiş, birtakım meseleler daha besbelli hale gelmiş, yeni muhtaçlıklar ve beklentiler ortaya çıkmıştır.

Buna karşın 2021 yılında başlatılan şüra çalışmasının sebep sonuçlandırılmadığı ve tekrar gündeme alınıp alınmayacağı belirsizliğini korumaktadır.

MİLLİ EĞİTİM ŞÜRASI VAR, YÜKSEKÖĞRETİMİN NEDEN YOK?

Türkiye’de eğitim siyasetlerinin geniş iştirakle kıymetlendirilmesine yönelik değerli bir kurumsal gelenek bulunmaktadır: MİLLİ EĞİTİM ŞÜRASI.

Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde uzun yıllardır gerçekleştirilen Milli Eğitim Şüralarında, eğitim sisteminin temel sıkıntıları, öğretim programları, öğretmen yetiştirme politikaları, eğitimde fırsat eşitliği ve geleceğe yönelik gereksinimler ilgili paydaşların iştirakiyle tartışılmaktadır. Milli Eğitim Şürasının dört yılda bir toplanması temel alınmakta, şüralarda kabul edilen tavsiye kararları kamuoyuyla paylaşılmaktadır.

Elbette bu kararlar direkt bağlayıcı nitelikte değildir. Lakin eğitim siyasetlerinin oluşturulmasında kıymetli bir istişare tabanı sağlamaktadır. Misal bir yapının yükseköğretim sistemi için de oluşturulması gerektiğini düşünüyoruz.

Çünkü yükseköğretim, sadece üniversitelerin akademik faaliyetlerinden ibaret değildir.

Yükseköğretim tıpkı vakitte ülkemizin bilim ve teknoloji siyasetlerini, nitelikli insan gücünü, ekonomik kalkınmasını, bölgesel gelişimini ve milletlerarası rekabet gücünü direkt ilgilendirmektedir.

Bu kadar geniş bir tesir alanına sahip sistemin geleceğinin nizamlı aralıklarla, bütün paydaşların iştirakiyle kıymetlendirilmesi değerli bir gereksinimdir.

Türkiye’de Milli Eğitim Şürası kurumsal bir gelenek haline gelmişken, yükseköğretim alanında emsal bir istişare düzeneğinin oluşturulamamış olması kıymetli bir eksikliktir.

YÖK’ÜN VİZYON TOPLANTILARI ÖNEMLİ ANCAK YETERLİ DEĞİL

Yükseköğretim Kurulu tarafından son yıllarda yükseköğretimin geleceğine yönelik çeşitli toplantılar, bölgesel buluşmalar, çalıştaylar ve istişare programları gerçekleştirilmektedir. Bilhassa YÖK’ün 2030 vizyonu çerçevesinde yürüttüğü çalışmalar, yükseköğretimde dönüşüm gereksiniminin gündemde tutulması bakımından kıymetlidir.

Ancak belli mevzulara odaklanan toplantılarla bütün yükseköğretim sisteminin ele alındığı geniş iştirakli bir şüra tıpkı nitelikte değildir.

Şüraların en kıymetli özelliği, farklı görüşlerin ortak bir tabanda tartışılabilmesi, meselelerin bütüncül biçimde kıymetlendirilmesi, çalışma kurullarının somut teklifler geliştirmesi ve ortaya çıkan sonuçların kamuoyuna açıklanmasıdır.

Yükseköğretim sisteminin geleceği sadece rektörlerin yahut üniversite üst yöneticilerinin katıldığı toplantılarda değil; akademisyenlerin, idari çalışanın, öğrencilerin, mezunların, iş dünyasının, meslek kuruluşlarının ve ilgili kamu kurumlarının da katıldığı geniş bir platformda ele alınmalıdır.

Yükseköğretimde ortak akıl, sırf yöneticilerin görüşleriyle değil, sistemin bütün bileşenlerinin katkısıyla oluşturulabilir.

YÜKSEKÖĞRETİMİN HANGİ SORUNLARI ŞÜRADA ELE ALINMALI?

Bugün düzenlenecek bir Yükseköğretim Şürasının gündemi epeyce kapsamlı olacaktır.

Öncelikle üniversitelerin akademik yapılanması ve insan kaynağı planlaması ele alınmalıdır.

Ülkemizde akademik takım planlaması, öğretim elemanı yetiştirme siyasetleri, araştırma vazifelilerinin istihdam garantisi, akademik yükselme ölçütleri, öğretim üyelerinin ders yükleri ve üniversiteler arasındaki akademik imkan farklılıkları değerli tartışma alanlarıdır.

Bunun yanında üniversitelerde vazife yapan idari işçinin meseleleri da yükseköğretim siyasetlerinin ayrılmaz bir kesimidir. İdari çalışanın meslek basamakları, vazifede yükselme ve unvan değişikliği süreçleri, üniversiteler arası nakil imkanları, işçi yetersizliği, hizmet içi eğitim ve kurumsal aidiyet üzere bahisler kapsamlı halde değerlendirilmelidir.

Yükseköğretimin bir öteki kıymetli sorunu, üniversite programları ile iş gücü piyasasının gereksinimleri arasındaki ahenktir.

Bazı programlarda mezun sayıları artarken istihdam imkanlarının sonlu kalması, buna karşılık gelişen teknoloji alanlarında nitelikli insan gücü muhtaçlığının devam etmesi, yükseköğretim planlamasının tekrar ele alınmasını gerektirmektedir.

Aynı formda üniversitelerin müfredatlarının sadeleştirilmesi, uygulamalı eğitimin güçlendirilmesi, yapay zeka ve dijital teknolojilerin öğretim süreçlerine dahil edilmesi, mikro yeterlilikler ve ömür uzunluğu öğrenme üzere başlıklar da yükseköğretimin geleceği açısından kıymet taşımaktadır.

Bir Yükseköğretim Şürasında bilhassa şu çalışma alanları oluşturulabilir:

• 1. Yükseköğretimde idare ve yönetişim: Üniversite özerkliği, hesap verebilirlik, karar alma düzenekleri ve kurumsal yapılanma.
• 2. Akademik insan kaynağı: Akademik işçi istihdamı, atama ve yükseltme, araştırma görevliliği ve akademik meslek.
• 3. İdari insan kaynağı: İdari çalışanın meslek gelişimi, istihdam planlaması, özlük hakları ve çalışma şartları.
• 4. Eğitim-öğretim ve müfredat: Programların güncellenmesi, uygulamalı eğitim, dijitalleşme ve yapay zeka.
• 5. Öğrenci ve mezun siyasetleri: Yükseköğretime erişim, öğrenci refahı, barınma, burslar, mezun istihdamı ve meslek planlaması.
• 6. Araştırma ve bilimsel üretim: Araştırma üniversiteleri, bilimsel yayın siyasetleri, araştırma altyapıları ve üniversite-sanayi iş birliği.
• 7. Kalite garantisi ve akreditasyon: Kurumsal kalite kültürü, program akreditasyonu ve performans değerlendirmesi.
• 8. Yükseköğretimin finansmanı: Üniversite bütçeleri, kaynakların aktif kullanımı, mali sürdürülebilirlik ve alternatif finansman modelleri.
• 9. Bölgesel kalkınma ve üniversiteler: Üniversitelerin bulundukları kentlerin ekonomik ve toplumsal gelişimine katkıları.
• 10. Milletlerarasılaşma: Memleketler arası öğrenci ve akademisyen hareketliliği, ortak programlar ve global rekabet gücü.

Bu başlıkların her biri, başka çalışma komitelerinde kapsamlı biçimde değerlendirilebilecek niteliktedir.

ŞÜRAYA SADECE REKTÖRLER DEĞİL, BÜTÜN PAYDAŞLAR KATILMALI

Yükseköğretim Şürasının muvaffakiyete ulaşabilmesi için iştirakçi yapısının hakikat oluşturulması gerekmektedir. Yükseköğretim Kurulu, Üniversitelerarası Kurul, Yükseköğretim Kalite Kurulu, üniversite idareleri ve ilgili kamu kurumları şüranın doğal paydaşlarıdır.

Ancak iştirak bununla hudutlu tutulmamalıdır.

Farklı akademik unvanlardaki öğretim elemanları, araştırma vazifelileri, idari işçi temsilcileri, öğrenciler, mezunlar, sendikalar, meslek kuruluşları, iş dünyası temsilcileri ve yükseköğretim alanında çalışan uzmanlar da sürece dahil edilmelidir. Bilhassa üniversitelerin günlük işleyişinde karşılaşılan meseleleri direkt yaşayan akademik ve idari çalışanın görüşleri, yükseköğretim siyasetlerinin belirlenmesinde son derece kıymetlidir.

Aynı biçimde öğrencilerin ve mezunların beklentileri dikkate alınmadan yükseköğretimin geleceğine ait sağlıklı bir planlama yapılması mümkün değildir.

Şüra, sadece yükseköğretim yöneticilerinin bir araya geldiği bir toplantı değil, üniversitelerin bütün bileşenlerinin kelam sahibi olduğu bir istişare platformu olmalıdır.

ŞÜRA KARARLARI KAMUOYUYLA PAYLAŞILMALI VE TAKİP EDİLMELİ

Yükseköğretim Şürasının düzenlenmesi kadar, burada alınan kararların nasıl değerlendirileceği de değerlidir. Geçmişte kamu idaresinin farklı alanlarında gerçekleştirilen çok sayıda çalıştay ve toplantıda değerli meseleler gündeme getirilmiş, tahlil teklifleri hazırlanmıştır.

Ancak bu tıp çalışmaların bir kısmında, ortaya çıkan tekliflerin daha sonra hangi kademeye geldiğinin takip edilmesi güçleşmektedir. Bu sebeple Yükseköğretim Şürası sırf birkaç gün süren bir toplantı olarak tasarlanmamalıdır.

Şüra öncesinde üniversitelerden ve başka paydaşlardan yazılı görüşler alınmalı, tematik komiteler oluşturulmalı ve hazırlık raporları yayımlanmalıdır.

Şüra sonunda kabul edilen tavsiye kararları kamuoyuna açıklanmalı, hangi tekliflerin mevzuat değişikliği gerektirdiği ve hangilerinin idari düzenlemelerle hayata geçirilebileceği belirlenmelidir.

Daha da değerlisi, alınan kararların uygulanma durumuna ait yıllık izleme ve kıymetlendirme raporları hazırlanmalıdır. Böylece yükseköğretim siyasetlerinde sırf sıkıntıları konuşan değil, tahlillerin gerçekleşme seviyesini de takip eden kurumsal bir yapı oluşturulabilir.

YÜKSEKÖĞRETİM ŞÜRASI KURUMSALLAŞTIRILMALI

2021 yılında duyurulan I. Yükseköğretim Şürası teşebbüsünün yine gündeme alınması, bu alanda atılabilecek birinci adım olacaktır. Lakin uzun vadede maksat, sırf bir keze mahsus şüra düzenlenmesi olmamalıdır.

Milli Eğitim Şürası örneğinde olduğu üzere Yükseköğretim Şürasının da muhakkak aralıklarla toplanması, gündeminin evvelden duyuru edilmesi, iştirakçi yapısının tanımlanması ve kararlarının kamuoyuyla paylaşılması sağlanmalıdır.

Örneğin dört yılda bir gerçekleştirilecek bir Yükseköğretim Şürası, yükseköğretim sisteminin dönemsel olarak kıymetlendirilmesine ve uzun vadeli siyasetlerin geliştirilmesine kıymetli katkı sağlayabilir. Bu türlü bir modelin en kıymetli kazanımlarından biri de yükseköğretim siyasetlerinde kurumsal devamlılığın güçlendirilmesi olacaktır.

YÖK idareleri değişse bile yükseköğretimin temel sıkıntıları, üzerinde çalışılması gereken hususlar ve uzun vadeli gayeler varlığını sürdürmektedir.

Dolayısıyla yükseköğretimin geleceğine yönelik çalışmaların sırf makul idare periyotlarının teşebbüsleriyle sonlu kalmaması, kurumsal bir yapıya kavuşturulması gerekmektedir.

2021 yılında başlatılan Yükseköğretim Şürası teşebbüsünün bugün tekrar ele alınması, yükseköğretim sistemimizin kurumsal gelişimi açısından manalı bir adım olacaktır.

YÖK’E ÇAĞRIMIZ: I. YÜKSEKÖĞRETİM ŞÜRASI İÇİN YENİDEN HAREKETE GEÇİLMELİ

Türkiye’nin yükseköğretim sistemi bugün kıymetli bir birikime, geniş bir kurumsal yapıya ve büyük bir insan kaynağına sahiptir. Bu birikimin geleceğe taşınabilmesi için yükseköğretimin sıkıntılarının bütüncül biçimde kıymetlendirilmesine gereksinim bulunmaktadır.

Yükseköğretim Kurulunun bugüne kadar gerçekleştirdiği istişare toplantıları, çalıştaylar ve vizyon çalışmaları değerlidir. Lakin bunların geniş iştirakli ve kurumsallaşmış bir Yükseköğretim Şürasıyla tamamlanması gerektiğini düşünüyoruz.

Yükseköğretimin geleceği; sırf kontenjanların, takımların yahut programların belirlenmesinden ibaret değildir.

Asıl sıkıntı, üniversitelerimizin önümüzdeki on, yirmi ve otuz yıl içerisinde nasıl bir eğitim, bilim ve araştırma sistemi içerisinde faaliyet göstereceğinin ortak akılla planlanmasıdır.

Bunun için akademisyenlerin, idari çalışanın, öğrencilerin, üniversite yöneticilerinin, kamu kurumlarının ve toplumun ilgili kısımlarının tıpkı masada buluşmasına ihtiyaç vardır.

Yükseköğretim Kurulu Başkanlığını, 2021 yılında duyurulan I. Yükseköğretim Şürası teşebbüsünü tekrar gündeme almaya ve Türkiye’de yükseköğretim şüralarının kurumsallaştırılması için çalışma başlatmaya davet ediyoruz.

Çünkü yükseköğretimin problemlerini kalıcı biçimde çözebilmenin yolu, problemleri bütün paydaşlarla birlikte konuşmaktan, ortak kararlar geliştirmekten ve bu kararların uygulanmasını takip etmekten geçmektedir.

Türkiye’nin artık sırf yükseköğretim vizyonunu konuşmaya değil, yükseköğretimin geleceğini bütün paydaşlarıyla birlikte şekillendirecek bir Yükseköğretim Şürasına muhtaçlığı vardır.