Doç. Tanrıkulu: Türkiye’nin PISA karnesi 10 yıldır yükseliyor

Türkiye’de eğitim problemi, kamuoyunun en fazla tartıştığı alanlardan biri. Vakit zaman toplumsal medyada, televizyon tartışmalarında yahut gündelik siyasi polemiklerde eğitim sistemi üzerinden sert tenkitler yapılıyor. Elbette eğitim üzere toplumun tamamını ilgilendiren bir alanda tenkit doğaldır, hatta gereklidir. Lakin eğitim siyasetlerini değerlendirirken kısa vadeli müşahedelerle, münferit örneklerle ya da toplumsal medyada öne çıkan aksiliklerle karar vermek bizi birçok vakit eksik ve aldatıcı sonuçlara götürebilir.

Çünkü eğitim; sıhhat, ulaştırma yahut altyapı üzere alanlardan farklı olarak sonuçları çabucak görülebilen bir siyaset alanı değil. Bir hastane yatırımı, yol, köprü, havaalanı ya da şehir hastanesi yapıldığında bunun topluma yansıması kısa müddette görülür. Vatandaş hizmete erişir, fiziki kapasiteyi fark eder, somut değişimi günlük hayatında hisseder. Meğer eğitimde yapılan bir müfredat değişikliğinin, öğretmen niteliğine yönelik bir yatırımın, dijital öğrenme platformlarının, mesleksel eğitimi güçlendiren siyasetlerin yahut erken yaşta maharet gelişimine yönelik adımların sonuçları lakin yıllar içinde ortaya çıkar.

– Algıların ötesinde bir muvaffakiyet hikayesi

Eğitim uzun soluklu bir inşa sürecidir. Bugün yapılan bir yatırımın sonucu, bazen on yıl sonra Memleketler arası Öğrenci Kıymetlendirme Programı (PISA) bilgilerinde, iş gücü piyasasında, üniversite muvaffakiyetinde, teknoloji üretiminde yahut toplumsal hareketlilikte görünür hale gelir. Bu nedenle eğitimde “hemen sonuç” beklentisi birçok vakit gerçekçi değildir. Asıl problem, sistemin hakikat tarafta ilerleyip ilerlemediğini anlamaktır. İşte burada memleketler arası karşılaştırmalar, bilhassa de Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) ve PISA dataları değerli bir ayna fonksiyonu görmektedir.

Nitekim OECD Genel Sekreteri Mathias Cormann’ın Türkiye’ye ait son açıklaması, eğitim tartışmalarında birçok vakit gözden kaçan bu uzun vadeli perspektifi hatırlatması bakımından son derece değerlidir. Cormann, Türkiye’nin PISA sonuçlarına atıfla, “son on yılda yanlışsız istikamette eğilim gösteren az sayıdaki ülkeden biri” olduğunu belirtmiş ve bir sonraki PISA için gelen dataların de Türkiye’deki olumlu eğilimin devam ettiğini gösterdiğini söz etmiştir. Daha da kıymetlisi eğitimin gelirleri, verimliliği ve ömür standartlarını güzelleştirmenin en tesirli yollarından biri olduğunu fakat bu alandaki olumlu değişimin tesirini göstermesinin uzun vakit aldığını vurgulamıştır.

Bu açıklama, Türkiye’de eğitim alanında yapılan tartışmalara daha serinkanlı ve data temelli bakmamız gerektiğini gösteriyor. Zira kamuoyunda birden fazla vakit yalnızca sıkıntılar konuşuluyor. Fakat memleketler arası datalarda görülen güzelleşme eğilimi gereğince tartışılmıyor. Halbuki OECD’nin kendi değerlendirmesi de Türkiye’nin on yıldan uzun bir müddet boyunca birçok alanda PISA sonuçlarını uygunlaştıran az sayıdaki ülkeden biri olduğunu ortaya koyuyor. OECD’ye nazaran Türkiye’nin PISA 2022 sonuçları matematik ve fen alanlarında PISA’da şimdiye kadar ölçülen en yüksek düzeyler ortasında yer almaktadır. Bilhassa matematik ve fen performansı 2006 ve 2015 sonuçlarına nazaran daha yeterli görünmektedir.

– PISA bilgilerinde Türkiye’nin yükselen grafiği

Uluslararası ölçümler, eğitimdeki gelişmeleri ideolojik tartışmaların ve gündelik algıların ötesinde, daha objektif bir yerde kıymetlendirme imkanı sunmaktadır. PISA üzere mukayeseli araştırmalar, ülkelerin eğitim performansını belli aralıklarla, ortak ölçütler ve standart formüller üzerinden ortaya koyar. Bu nedenle Türkiye’nin eğitimdeki seyrini değerlendirirken sadece kamuoyundaki tartışmalara değil, yıllar içinde oluşan bu ölçülebilir datalara de bakmak gerekir.

PISA 2022’de Türkiye matematikte 453 puan, fen bilimlerinde 476 puan, okuma hünerlerinde ise 456 puan elde etti. Tıpkı testte OECD ortalaması matematikte 472, fen bilimlerinde 485, okuma becerilerinde ise 476 puandı. Evet, Türkiye hala OECD ortalamasının altında. Lakin asıl dikkat cazip olan, farkın yıllar içinde önemli biçimde azalmasıdır. Matematikte Türkiye ile OECD ülkeleri ortasındaki fark 2015’te 70 puan iken 2022’de 19 puana düştü. Fen bilimlerinde 2015’te 68 puan olan fark, 2022’de 9 puana kadar geriledi. Okuma hünerlerinde ise 2015’te 62 puan olan fark, 2022’de 20 puana indi.

Bu tablo, sırf olumlu bir istatistiksel yükselişe işaret etmemektedir. Tıpkı vakitte Türkiye’nin eğitim performansında OECD ortalamasına gerçek kademeli bir yakınsama eğilimini göstermektedir. Daha da kıymetlisi, PISA 2022’nin Kovid-19 salgını sonrasında birçok ülkede öğrenme kayıplarının ve performans düşüşlerinin gözlendiği bir devirde yapılmış olmasıdır. Buna karşın Türkiye matematikte mevcut düzeyini büyük ölçüde korumuş, fen bilimlerinde ise performans artışı sağlamıştır.

Sıralamalara baktığımızda da misal bir güzelleşme görülüyor. Türkiye, PISA 2018’de matematikte 79 ülke içinde 42. sıradayken, PISA 2022’de 81 ülke içinde 39. sıraya yükseldi. Fen bilimlerinde 39. sıradan 34. sıraya, okuma hünerlerinde ise 40. sıradan 36. sıraya çıktı. OECD ülkeleri içinde de matematikte 33. sıradan 32. sıraya, fen bilimlerinde 30. sıradan 29. sıraya, okuma hünerlerinde ise 31. sıradan 30. sıraya yükseldi. Yani iştirakçi ülke sayısı artarken Türkiye her üç alanda da sıralamasını düzgünleştirdi.

Burada bilhassa altı çizilmesi gereken konu şu: Türkiye sadece kendi içinde bir ilerleme kaydetmiyor, birebir vakitte global ölçekte rekabet ettiği ülkeler karşısında da pozisyonunu güçlendiriyor. PISA üzere milletlerarası ölçümler, ülkelerin eğitim sistemlerinin 15 yaşındaki öğrencileri gerçek hayat sorunlarına, eleştirel düşünmeye ve karmaşık meseleleri çözmeye ne ölçüde hazırladığını gösteriyor.

Dolayısıyla bu bilgileri salt bir “sınav başarısı” olarak okumak eksik bir yaklaşımdır. Kelam konusu sonuçlar insan sermayesinin, üretkenliğin ve global rekabet gücünün geleceğine dair stratejik göstergeler niteliğindedir.

– Temel maharetlerde yeni gaye: Daha kapsayıcı başarı

Şüphesiz ki bu olumlu ivme, eğitim sisteminin tüm yapısal meselelerinden arındığı halinde yorumlanmamalıdır. Mevcut memleketler arası datalar, kat edilen arayı teyit ederken bir yandan da stratejik müdahale gerektiren gelişim alanlarını net bir biçimde görünür kılmaktadır. OECD Skills Summit 2026’da Andreas Schleicher’in sunumunda dikkat çektiği üzere, Türkiye son yirmi yılda düşük performans gösteren öğrenci oranını azaltabilen ülkelerden biri olsa da hala 15 yaşındaki öğrencilerin yaklaşık yüzde 40’ı PISA temel yeterlilik eşiği olan Düzey 2’nin altında yer almaktadır. Birebir sunumda, Türkiye’nin tüm gençlerini temel maharet seviyesine çıkarabilmesi halinde bunun uzun vadede iktisada Gayri Safi Yurt İçi Hasıla’nın (GSYH) yüzde 261’i seviyesinde katkı sağlayabileceği ve yaklaşık 5,8 trilyon dolar ek ekonomik paha manasına gelebileceği tabir edilmektedir.

Bu nedenle Türkiye’nin eğitimdeki yeni amacı sırf “OECD ortalamasını yakalamak” olmamalı; her çocuğu minimum yeterlilik seviyesine ulaştırmak ve üst seviye marifet kümesindeki öğrenci oranını artırmak olmalıdır. OECD datalarına nazaran matematikte Türkiye’deki öğrencilerin yüzde 61’i minimum seviye olan Düzey 2’ye ulaşırken (OECD ortalaması yüzde 69), üst performans olan Düzey 5 ve 6’daki öğrenci oranımız yüzde 5’te (OECD ortalaması yüzde 9) kalmıştır.

Bugün yapılması gereken eğitimdeki hiçbir sorunu yok saymadan, milletlerarası bilgilerle ispatlanan bu ilerlemeyi daha da güçlendirmektir. Artık asıl sıkıntı, hakikat taraftaki bu ivmeyi kalıcı, kapsayıcı ve Türkiye’yi yüksek marifet iktisadına taşıyacak gerçek bir muvaffakiyet öyküsüne dönüştürmektir.

[Doç. Dr. Faik Tanrıkulu, İstanbul Medipol Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi’nde Kamu İdaresi ve Siyaset Bilimi alanında öğretim üyesidir.]